next up previous


Skjįlftahrina ķ Ölfusi ķ nóvember 1998

Siguršur Th. Rögnvaldsson, Žóra Įrnadóttir, Kristjįn Įgśstsson,
Žórunn Skaftadóttir, Gunnar B. Gušmundsson, Grķmur Björnsson*, Kristķn Vogfjörš*,
Ragnar Stefįnsson, Reynir Böšvarsson, Ragnar Slunga, Steinunn S. Jakobsdóttir,
Einar Kjartansson, Bergžóra Žorbjarnardóttir, Pįlmi Erlendsson, Bergur H. Bergsson,
Sturla Ragnarsson, Pįll Halldórsson, Barši Žorkelsson og Margrét Įsgeirsdóttir

15. Desember 1998


Efnisyfirlit

INNGANGUR

Föstudaginn 13. nóvember 1998, kl. 10:38, varš skjįlfti af stęršinni 5.0 į Richterkvarša nęrri Hjalla ķ Ölfusi. Ķ kjölfariš fylgdu margir smęrri skjįlftar ķ nįgrenninu, sį stęrsti 4.7 žann 14. nóvember kl. 14:23. Virkni hélst jöfn og mikil nęstu daga, en 16. nóvember dró verulega śr henni. Hér eru teknar saman nišurstöšur fyrstu athugana į hrinu žessari, byggšar į gögnum śr skjįlftamęlaneti Vešurstofu Ķslands. Žar eš stutt er um lišiš frį žvķ skjįlftarnir uršu er śrvinnslu žeirra hvergi nęrri lokiš. Ķ žessum ritušum oršum er žó bśiš aš yfirfara stašsetningar stęrstu skjįlftanna og reikna brotlausnir žeirra. Ašrar upplżsingar um hrinuna byggja enn aš mestu į sjįlfvirkri śrvinnslu skjįlftagagnanna. Enda žótt sś śrvinnsla sé ekki įn hnökra hefur reynslan sżnt aš hśn gefur dįgóša mynd af megindrįttum virkninnar.

Hjallahverfiš ķ Ölfusi og bęirnir til noršausturs frį žvķ aš Nśpum eru į svęši žar sem jaršskjįlftabelti Sušurlands mętir jaršskjįlftasvęšinu sem liggur śt eftir Reykjanesi (mynd 1). Žessir bęir eru einnig ķ

  
\begin{figure}
\centering
\includegraphics[width=0.8\textwidth,bb=23 28 507 750]{/heim/sr/hen/1998/figs/fig1.ps}\end{figure}
Mynd 1. Yfirlitskort af svęšinu žar sem skjįlftahrinan ķ nóvember 1998 įtti upptök sķn. Helstu örnefni og bęir sem vķsaš er til ķ textanum eru sżnd į myndinni. Vegir eru tįknašir meš svörtum lķnum en kortlögš misgengi meš grįum lķnum (Kristjįn Sęmundsson 1995). Žrķhyrningar tįkna skjįlftamęla Vešurstofunnar ķ Króki ķ Grafningi og aš Bjarnastöšum ķ Ölfusi. Ķ vinstra horninu nešst er lega plötuskilanna į Sušvesturlandi sżnd ķ grófum drįttum. RH er Reykjaneshryggur, VG og EG eru vestra og eystra gosbeltiš og SB er Sušurlandsbrotabeltiš. Örvarnar tįkna afstęša fęrslu um flekamótin, ž.e. svęšiš noršan SB og vestan EG fęrist til vesturs, en svęšiš sunnan viš SB og austan RH fęrist ķ austur.

vestra gosbelti Ķslands sem nęr frį Langjökli og liggur um Žingvelli, Hengil og allt sušur ķ Selvog. Ķ Ölfusi mętast žvķ žrjś svęši žar sem eiga sér staš skorpuhreyfingar og eldvirkni.

Yfirborš svęšisins er aš mestu žakiš hraunum frį sķšjökultķma og nśtķma. Móbergsfjöll og hryggir frį jökulskeišum standa upp śr hraununum. Elstu myndanirnar eru hraun ķ rótum Nśpafjalls, en efri hluti žess er móberg. Svęšiš austan Hjalla aš Ölfusį er mżrlendi. Tvö sprungugos eru frį nśtķma, 5500 įra og 2000 įra, og liggja sprungurnar nįlęgt hvor annarri frį Litla-Meitli og noršur ķ Žingvallavatn. Žęr eru meira en 20 km langar, en ekki samfelldar, žvķ gosin hafa ekki nįš upp ķ gegnum Hengil (Kristjįn Sęmundsson 1995). Algengasta sprungustefna er NNA-SSV (mynd 1) en žaš er stefna sprungusveimsins sem kenndur er viš Hengil. Vķša eru einnig N-S lęgar sprungur og hafa margar slķkar veriš kortlagšar ķ Nśpafjalli og nokkrar ķ Skįlafelli (Kristjįn Sęmundsson 1995).

Heimildir eru um aš bęirnir į Hjalla og ķ nįgrenni hafi falliš a.m.k. 6 sinnum af völdum jaršskjįlfta frį landnįmi til 1789 og tjón af žeirra völdum nokkru oftar (Pįll Halldórsson 1996). Miklir jaršskjįlftar uršu ķ Ölfusi 1706 frį žvķ ķ janśar og fram į vor og voru žeir lķkast til į sömu slóšum og skjįlftinn af stęršinni 4.7, 14. nóvember 1998. Stęrsti skjįlftinn ķ hrinunni 1706 varš 20. aprķl. Upptök žess skjįlfta eru talin liggja um Nśpafjall og stęrš hans er metin 6.0 į Richterkvarša. Ķ Setbergsannįl er svohljóšandi lżsing af einum skjįlftanum ķ žeirri hrinu: ,,Į skķrdag, žegar fólk var į götum og sį til, hafši svo veriš aš sjį til Gnśpafjalls, sem logandi vęri framan björgin, žar grjótiš baršist saman. Item sprungu ķ sundur jaršfastir steinar į sléttlendi, og lķka hręršist grjót śr jöršu.'' Ekki varš manntjón ķ žessum skjįlfta ķ Ölfusi (Pįll Halldórsson 1996). Sumariš 1789 uršu miklar hręringar į Hengilssprungusveimnum. Land seig og skęldist allt frį Žingvöllum ķ Selvog. Samfara hręringunum uršu miklir skjįlftar og hśs į Hjalla féllu. Mikil skjįlftahrina gekk yfir Sušurland įriš 1896. Žann 6. september varš skjįlfti sem talinn er hafa įtt upptök sķn ķ Ölfusi og hefur stęrš hans veriš metin 6.0 į Richterkvarša. Hśs ķ Hjallahverfi sköšušust. Vitaš er um tvo stóra skjįlfta į Hengilssvęšinu į fyrri hluta žessarar aldar. Žann 9. október 1935 varš skjįlfti sem metinn er 6 aš stęrš og įtti hann upptök nįlęgt Stóra-Meitli. Žann 1. aprķl 1955 varš skjįlfti af stęršinni 5.5, u.ž.b. 10 km noršan viš Hveragerši (Pįll Halldórsson 1996).

Frį mišju įri 1994 hefur veriš mikil skjįlftavirkni į Hengilssvęšinu. Hengilssvęšiš er hér tališ nį allt frį Žingvallavatni ķ noršri og sušur ķ Ölfus, og frį Žrengslum ķ vestri og austur fyrir Ingólfsfjall. Skjįlftum tók aš fjölga žar ķ jśnķ 1994 og nįši virknin hįmarki ķ įgśst, en žį męldust um 5000 skjįlftar. Žungamišja hręringanna hefur oftast veriš nęrri Ölkelduhįlsi. Um haustiš og fram undir įramótin 1994-95 dró verulega śr virkninni, en ķ byrjun įrs 1995 jókst hśn aftur og į įrinu męldust aš jafnaši um 1000 jaršskjįlftar ķ hverjum mįnuši. Heldur róašist svęšiš į įrinu 1996, en ķ aprķl 1997 varš žar snörp hviša og var virknin meš mesta móti fram į haustiš, hįtt ķ 2000 skjįlftar į mįnuši aš jafnaši (Siguršur Th. Rögnvaldsson o.fl. 1998, Freysteinn Sigmundsson o.fl. 1997). Öflugasta hrinan į Hengilssvęšinu žessi įr varš ķ byrjun jśnķ 1998. Sś skjįlftahrota hófst meš fjölda skjįlfta nęrri Ölkelduhįlsi 3. jśnķ (mynd 1) en virknin fęršist svo til vesturs og sušur meš Litla-Skaršsmżrarfjalli. Žann 4. jśnķ uršu nokkrir snarpir skjįlftar og žśsundir smįskjįlfta į misgengi sem aš öllum lķkindum nęr frį Kżrgili ķ noršri, sušur yfir Hellisheiši fyrir austan Skįlafell og sušur ķ Hjallahverfi Agustsson:1998. Stęrsti skjįlftinn ķ žessari hvišu var 5.1 į Richterkvarša. Eftir skjįlftahrinuna ķ jśnķ breyttist skjįlftavirkni į Sušvesturlandi nokkuš. Verulega dró śr skjįlftum į Hengilssvęšinu en bera tók į jaršskjįlftum vestar, į svęšum sem įšur höfšu žagaš. Žannig varš hrina viš Nśpshlķšarhįls į Reykjanesskaga ķ jślķ, hrinur viš Fagradalsfjall og Keili ķ įgśst og skjįlftar ķ Hśsfellsbruna vestan Blįfjalla ķ september og október, auk nokkurra hrina viš Kleifarvatn. Almennt jókst virkni į Reykjanesskaga ķ kjölfar jśnķhrinunnar.

Undanfarin įr hefur Vešurstofa Ķslands tekiš žįtt ķ verkefni meš Stuart Crampin, prófessor viš Edinborgarhįskóla, um męlingar į klofnun S bylgna ķ jaršskjįlftum hérlendis. Hraši S bylgna ķ hrašamisleitnu (e. velocity anisotropic) efni er hįšur skautunarstefnu žeirra. Bylgjurnar ,,klofna'' žvķ ķ hrašar og hęgfara bylgjur, ef misleitni bergsins er mikil. Aukin skerspenna veldur meiri misleitni og žar meš meiri tķmamun į hröšum og hęgfara bylgjum. Breytingar ķ tķmamuninum geta žvķ endurspeglaš breytingar į spennu ķ berginu sem bylgjan fór um į leiš sinni frį skjįlftaupptökum aš skjįlftanema. Žann 27. október 1998 barst Vešurstofunni tilkynning frį Crampin. Žar tślkaši hann breytingar ķ klofnun S bylgna, sem hann sį ķ gögnum frį skjįlftanemum į Bjarnastöšum og ķ Krķsuvķk sķšan ķ jśnķ 1998, sem vķsbendingu um aš spenna byggšist hratt upp į svęšinu. Taldi hann auknar lķkur į aš bergiš brysti ķ skjįlfta af stęršinni 5-6 į Richterkvarša eša ķ eldgosi. Hugsanlegt upptakasvęši var nokkuš óvisst, žar sem eingöngu var stušst viš gögn frį tveimur stöšvum. Ķ framhaldi af višvörun Crampins var 5. nóvember haldinn fundur ķ vķsindamannarįši Almannavarna rķkisins. Ekki žótti įstęša til sérstakra ašgerša af hįlfu Almannavarna, en Vešurstofan lagši aukna įherslu į vöktun svęšisins. Ķ skeyti frį Crampin 10. nóvember var bent į aš nś vęru lķkur į skjįlfta af stęršinni 5 ef upptök hans yršu į Hengilssvęšinu eša Reykjanesi, en aš skjįlftinn gęti oršiš um 6 į Richterkvarša ef upptökin vęru fjarri męlistöšvunum tveimur eša hann yrši ekki fyrr en aš nokkrum mįnušum lišnum.

SKJĮLFTAMĘLAKERFI VEŠURSTOFU ĶSLANDS

Vešurstofan rekur nś net 35 jaršskjįlftamęla til aš fylgjast meš hręringum jaršar. Flestir męlanna eru į jaršskjįlftasvęšunum į Reykjanesskaga, Sušurlandi og į Noršurlandi. Uppbygging męlanetsins hófst 1989 sem samnorręnt verkefni um rannsóknir į jaršskjįlftum į Sušurlandi. Męlanetiš og žęr śrvinnsluašferšir sem žróašar hafa veriš ķ kringum žaš er ķ daglegu tali nefnt SIL kerfiš. SIL er skammstöfun fyrir ,,Södra Islands Lågland'' og vķsar til žess aš fyrstu męlistöšvarnar voru settar upp į Sušurlandi (Ragnar Stefįnsson o.fl. 1993).

Venjulegt śrvinnsluferli ķ SIL kerfinu er žannig aš hugbśnašur į skjįlftastöšvunum fylgist stöšugt meš jaršarhreyfingum og sendir tilkynningu til mišstöšvarinnar ķ Reykjavķk ef snögg aukning veršur į hreyfingunni. Slķk breyting er kölluš fasi. Hver fasi sem žannig er skrįšur er mešhöndlašur lķkt og vęri hann raunverulegur jaršskjįlftafasi. Į Vešurstofunni er fasaskeytunum safnaš saman, rašaš ķ tķmaröš og leitaš aš tķmabilum sem innihalda fasa sem stafaš gętu frį sama atburšinum. Žegar žrķr eša fleiri slķkir fasar finnast er reynt aš stašsetja upptök skjįlfta sem žeim hefur valdiš og bęta viš fleiri fösum sem įtt gętu viš atburšinn. Žannig fęst nokkurs konar ,,skjįlftalisti``, ž.e. listi yfir stašsetta atburši sem hugsanlega eru jaršskjįlftar. Listinn inniheldur aš sjįlfsögšu fjölmarga falska skjįlfta og žvķ er hverjum atburši gefin einkunn eša gęšastušull, sem er mat į lķkum į žvķ aš um raunverulegan jaršskjįlfta sé aš ręša (Reynir Böšvarsson 1996). Ef gęši atburšar fara yfir fyrirfram skilgreind mörk er hann talinn raunverulegur jaršskjįlfti og beišni send til śtstöšva um aš senda bylgjugögn fyrir skjįlftann til mišstöšvar. Sótt eru bylgjugögn frį öllum stöšvum sem greindu atburšinn, auk annarra stöšva sem eru svo nęrri įętlušum upptökum skjįlftans aš gögn žašan geti nżst viš śrvinnsluna. Yfirleitt eru sóttar 15-40 s frį hverri stöš, en lengd tķmarašarinnar fer eftir fjarlęgš stöšvar frį upptökum skjįlftans.

Żmislegt annaš en jaršskjįlftar, s.s. trašk bśfénašar, umferš, frostbrestir og bilanir ķ tękjum, geta valdiš śtslagi į einstökum jaršskjįlftamęlum. Žvķ eru sjįlfvirku stašsetningarnar yfirfarnar af jaršskjįlftafręšingum Vešurstofunnar, tķmaaflestrar lagfęršir ef žurfa žykir og bętt viš aflestrum ef hęgt er. Žį eru stašsetningar reiknašar aš nżju, brotlausn skjįlftans og stęrš. Lętur nęrri aš vanur mašur geti meš žessu móti stašsett 100-300 jaršskjįlfta į dag. Žegar virkni er mikil, lķkt og ķ nóvemberhrinunni, skrįir kerfiš mörg žśsund skjįlfta į sólarhring. Viš žęr ašstęšur er vonlaust aš ętla sér aš yfirfara hvern einstakan atburš jafnharšan og veršur žvķ algerlega aš treysta į nišurstöšur sjįlfvirku śrvinnslunnar mešan mest gengur į.

Žegar jaršskjįlftahrinur eiga sér staš, ž.e. fjöldi skjįlfta veršur į tiltölulega takmörkušu svęši į skömmum tķma er bylgjuhreyfing einstakra atburša oft svipuš og tķmamun žeirra mį įkvarša mjög nįkvęmlega meš vķxlfylgnireikningum (e. cross-correlation). Ef gert er rįš fyrir aš innbyršis tķmamunur į męlistöšum fyrir mismunandi skjįlfta stafi af mun ķ stašsetningu atburšanna mį reikna innbyršis stašsetningu žeirra mjög nįkvęmlega. Skekkja ķ afstęšri stašsetningu tveggja skjįlfta getur veriš minni en 10 m. Sś ašferš sem notuš er į Vešurstofunni notar hvorutveggja algildan tķma og męlingar į tķmamun og bętir žvķ jafnframt algilda stašsetningu hrinunnar (Slunga o.fl. 1995). Jaršskjįlftar sem stašsettir hafa veriš į žennan hįtt falla oft į plön ķ jaršskorpunni og žį er lķklegt aš žau séu virkir sprungufletir. Slķk plön mį sķšan bera saman viš žau plön sem finnast ķ brotlausnunum og žannig kortleggja virkar sprungur ķ skorpunni.

Einn žįttur SIL kerfisins er sjįlfvirk vöktun į virkni og byggir vöktunin į sjįlfvirkum stašsetningum jaršskjįlfta. Į mķnśtu fresti eru metnar żmsar stęršir sem lżsa virkninni og fari žęr yfir fyrirfram skilgreind mörk er gefin višvörun. Landinu er skipt ķ nokkur allstór svęši, en vegna hrinanna ķ Ölfusi voru sett upp nokkur smęrri višvörunarsvęši til aš geta fylgst meš fķnni drįttum virkninnar og breytingum į henni.

AŠDRAGANDI HRINUNNAR OG FRAMVINDA

Forvirkni

Ef athugašur er fjöldi skjįlfta ķ Ölfusi ķ nóvembermįnuši 1998 (mynd 2) mį merkja nokkra aukningu ķ virkni
  
Mynd 2: Uppsafnašur fjöldi skjįlfta ķ Ölfusi ķ nóvember 1998 sem fall af tķma. Ašeins eru taldir žeir skjįlftar sem hlotiš hafa hęrri einkunn en 89.5 ķ sjįlfvirku śrvinnslunni og eru innan svęšis sem afmarkast af 63.9tex2html_wrap_inline$^$og 64.0tex2html_wrap_inline$^$N og 21.15tex2html_wrap_inline$^$og 21.5tex2html_wrap_inline$^$V. Lauslega įętlaš er žetta um fimmtungur žeirra skjįlfta sem kerfiš skrįši į tķmabilinu. Skjįlftum tók aš fjölga į svęšinu eftir 8. nóvember en hrina hófst meš stórum skjįlfta kl. 10:38 žann 13. Mikiš dró śr virkninni 15. og 16. nóvember.
\begin{figure}

eftir 8. nóvember. Skjįlftarnir uršu flestir ķ tveim smįhrinum. Sś fyrri varš austur af Geitafelli žann 9. en hin sķšari skammt vestur af Bjarnastöšum 12.-13. nóvember, į sömu slóšum og stóri skjįlftinn föstudaginn 13. Slķkar smįhrinur eru žó engan veginn óalgengar ķ Ölfusi og žvķ varasamt aš tślka žęr sem forboša stęrri atburša.

Frį mišnętti ašfaranótt 12. nóvember fram til kl. 10:30 žann 13. męldust um 80 smįskjįlftar og einn skjįlfti af stęršinni 3.3 ķ grennd viš upptök stóra skjįlftans kl. 10:38. Reiknašar hafa veriš nįkvęmar innbyršis stašsetningar 59 žessara skjįlfta og eru nišurstöšurnar sżndar į mynd 3.

  
Mynd 3. Innbyršis stašsetningar skjįlfta sem uršu sķšustu 30 klukkustundirnar fyrir stóra skjįlftann 13. nóvember 1998. Dökkir hringir tįkna skjįlfta sem notašir voru til aš įkvarša stefnu misgengja sem žeir uršu į. Myndir a) og d) sżna stašsetningar skjįlftanna ķ lįréttum fleti, X-įs vex ķ austur og Y-įs ķ noršur. Myndir b) og e) eru lóšrétt sniš žvert į strik besta plans gegnum hvora žyrpingu fyrir sig, Z er dżpi og X'-įs er lįréttur og hornréttur į strikstefnuna. Myndir c) og f) sżna póla eša žvervektora allra plana gegnum žyrpingarnar tvęr, žannig aš mešalfjarlęgš skjįlftanna frį planinu er innan viš 50 m. Pólarnir eru teiknašir į nešri hįlfkślu žannig aš póll lóšrétts N-S plans er lįréttur og sker hįlfkśluna ķ austri eša vestri. Halli beggja plananna er vel skoršašur en strikiš sķšur. Žó falla N-S plön augljóslega betur aš stašsetningunum en A-V fletir. Stašsetning misgengisflatanna tveggja er sżnd į mynd 6.
\begin{figure}

Heildardreifing skjįlftanna eftir endurstašsetningu getur bent til aš žeir hafi oršiš į misgengi meš austlęga eša austsušaustlęga stefnu. Ef reiknaš er besta plan gegnum alla žyrpinguna reynist mešalfjarlęgš skjįlftanna frį žvķ vera um 65 m. Žar sem innbyršis stašsetningar flestra skjįlftanna eru įkvaršašar meš innan viš 10 m óvissu, en žeir falla žó ekki betur aš besta plani en žetta, er ósennilegt aš žeir hafi allir oršiš į sama fletinum. Žvķ voru valdar śr tvęr undiržyrpingar, sś fyrri meš 13 skjįlftum en hin sķšari meš 24, og reiknuš bestu plön gegnum žęr (mynd 3). Bęši plönin eru nęrri lóšrétt og hafa strik nįlęgt noršri (13tex2html_wrap_inline$^$og 193tex2html_wrap_inline$^$). Mešalfjarlęgš skjįlfta ķ hvorri žyrpingu frį besta plani gegnum hana er um 19 m ķ bįšum tilfellum (myndir 3c og 3f). Žetta tślkum viš sem vķsbendingu um aš skjįlftarnir sem uršu į upptakasvęši stóra skjįlftans sķšustu klukkustundirnar įšur en hann reiš yfir hafi oršiš vegna hreyfinga į misgengjum meš N-S stefnu.

Hrinan

Hrinan hófst eftir nokkra forskjįlfta meš skjįlfta af stęršinni 5.0, kl. 10:38:34, föstudaginn 13. nóvember. Upptök skjįlftans voru į um 5 km dżpi um 2 km vestur af Bjarnastöšum og eru merkt meš gręnum hring į mynd 4a. Fram til hįdegis uršu hundruš smęrri skjįlfta ķ grenndinni, flestir į um 2 km breišu (N-S) svęši sem nįši frį upptökum stóra skjįlftans og 4-5 km til austurs. Skjįlftasvęšiš lengdist smįm saman, einkum til vesturs. Mynd 4
  
Mynd 4. Stašsetning vel įkvaršašra skjįlfta ķ Ölfusi föstudaginn 13. til sunnudagsins 15. nóvember 1998, skv. nišurstöšum sjįlfvirkrar śrvinnslu. Hver mynd spannar 12 klukkustundir og sżnir stašsetningar skjįlfta sem uršu į žvķ tķmabili. Litur hringjanna fer eftir žvķ hvenęr innan tķmabilsins skjįlftinn varš. Blįir hringir eru skjįlftar sem uršu ķ upphafi hvers tķmabils, hvķtir hringir eru skjįlftar sem uršu um mitt tķmabiliš og skjįlftar sem uršu undir lok hvers tķmabils eru raušir. Stęrstu skjįlftarnir ķ hrinunni eru merktir meš gręnum hringjum. Svartur žrķhyrningur sżnir stašsetningu skjįlftamęlisins į Bjarnastöšum. Jaršskjįlftasprungur sem kortlagšar hafa veriš į yfirborši eru teiknašar meš svörtum lit, vegir eru brśnir. Vinnslusvęši Hitaveitu Žorlįkshafnar er merkt meš svörtum ferningi.

sżnir sjįlfvirkt įkvaršašar stašsetningar skjįlfta ķ Ölfusi dagana 13.-15. nóvember. Ašeins eru teknir meš skjįlftar sem hlotiš hafa hįa einkunn (gęši>60) ķ sjįlfvirku śrvinnslunni. Žetta eru aš öšru jöfnu stęrstu og best stašsettu skjįlftarnir. Hver rammi į mynd 4 spannar 12 klukkustundir og er stašsetning jaršskjįlfta sem uršu į žvķ tķmabili merkt į kortinu. Litur hringsins segir til um hvenęr tķmabilsins skjįlftinn varš, žannig aš skjįlftar frį upphafi hvers tķmabils eru blįir eša blįleitir en skjįlftar sem uršu undir lok hvers tķmabils eru raušir. Į mišnętti ašfaranótt laugardagsins 14. nóvember nįši virknin yfir 2-3 km breitt og 10 km langt svęši frį Krossfjöllum ķ vestri og austur aš Riftśni (mynd 4b). Undir hįdegi į laugardegi varš nokkur breyting į skjįlftamynstrinu, en žį tók aš skjįlfa į N-S lķnu austur af svęšinu sem mest hafši hreyfst fram aš žvķ. Sś lķna nęr frį Ölfusį ķ sušri og noršur aš žjóšveginum nęrri Nśpum (mynd 4d) og er ķ beinu framhaldi af jaršskjįlftasprungu ķ Nśpafjalli. Nśpasprungan nęr aš öllum lķkindum a.m.k. 2 km noršur fyrir žjóšveginn ķ Kömbum. Nęst stęrsti skjįlftinn ķ hrinunni, 4.7 į Richterkvarša, varš kl. 14:24:07 laugardaginn 14. og voru upptök hans į rķflega žriggja kķlómetra dżpi skammt austur af bęnum į Žurį ķ beinu framhaldi af Nśpasprungunni. Stašsetning skjįlftans er merkt meš gręnum hring į mynd 4d. Skjįlftum tók heldur aš fękka sunnudaginn 15. nóvember (myndir 2 og 5), en žó uršu skjįlftar vķša allt frį Geitafelli austur aš Nśpasprungunni (myndir 4e og 4f). Eftir 15. nóvember róašist svęšiš mjög og ķ kringum 18. var virknin oršin svipuš og dagana fyrir hrinuna (mynd 2).

Ef stęrš skjįlftanna er teiknuš sem fall af tķma (mynd 5)

  
Mynd 5. Stęršir skjįlfta ķ Ölfusi į tķmabilinu 13.-20. nóvember 1998. Valdir hafa veriš śr vel stašsettir skjįlftar (gęši > 80) śr sjįlfvirkri śrvinnslu SIL kerfisins. Stęrstu skjįlftarnir voru žann 13. nóvember, kl. 10:38, 5.0 stig og žann 14. nóvember, kl. 14:24, 4.7 stig. Fyrstu 2 dagana ķ hrinunni ķ Ölfusi męldust a.m.k. 6 skjįlftar aš stęrš 4 eša stęrri.
Stęrš sem fall af tķma >

sést aš allir stęrstu atburšir hrinunnar (m $\geq$ 4) uršu fyrstu 30 klukkustundirnar sem hśn stóš. Stęrš forskjįlftanna er nokkuš vanmetin ķ sjįlfvirku śrvinnslunni.

Frammistaša SIL kerfisins

Hrina sem žessi, žegar stašsetja žarf allt aš nokkra skjįlfta į mķnśtu, er mikil įraun į SIL kerfiš og žį koma villur og veikir hlekkir ķ ljós. Einnig žarf aš fylgjast meš aš diskar fyllist ekki og įlagiš į gagnanetiš (X.25) er žó nokkurt. Nokkrar villur komu ķ ljós og hafa flestar veriš lagfęršar, en ašrar krefjast meiri ašgerša. Aš kvöldi 12. nóvember fraus aš hluta til hugbśnašur sem tekur į móti fasaskeytum frį stöšvunum, svo ašeins helmingur stöšvanna sendi upplżsingar til mišstöšvar. Žar sem tölvan sjįlf var ekki sambandslaus, uppgötvašist žetta ekki fyrr en nęsta morgun. Endurkeyrslu stašsetninga į skjįlftum nęturinnar var žó lokiš įšur en stóri skjįlftinn reiš yfir. Enn er ekki vitaš hvaš olli trufluninni, en móttökuvélarnar eru gamlar meš gömlu stżrikerfi. Ķ undirbśningi er aš skipta žeim śt fyrir nżjar.

Ķ nokkurn tķma fyrir hrinuna hafši veriš unniš aš žvķ aš žjappa betur bylgjugögnum fyrir flutning og geymslu. Var žaš skref stigiš til fulls eftir aš hrinan hófst. Žaš bęši minnkar įlag į gagnanetiš og žörf į diskarżmi og aušveldar žannig til muna eftirlit meš kerfinu ķ hrinum.

Um klukkan 20:50 žann 13. nóvember bilaši skjįlftamęlirinn aš Bjarnastöšum. Sękja žurfti tękiš og var višgerš ekki lokiš fyrr en um hįdegi 15. nóvember. Męlirinn var aftur kominn ķ gang um klukkan 14:30 sama dag. Žetta var sérlega bagalegt žar eš Bjarnastašir er sś męlistöš sem nęst var skjįlftasvęšinu og žvķ mjög mikilvęg viš aš įkvarša stašsetningar skjįlftanna. Žann tķma sem męlirinn var óvirkur er žvķ meiri óvissa ķ stašsetningum en ella. Žetta į einkum viš įkvöršun į dżpi skjįlftanna.

Mešan į hrinunni stóš birti Vešurstofan upplżsingar um framvindu hennar į vefsķšum sķnum. Birtar voru nišurstöšur śrvinnslu jafnharšan og henni var lokiš, s.s. stašsetningar stęrstu skjįlftanna og brotlausnir žeirra, upplżsingar um fjölda skjįlfta o.fl. Einnig var sett upp vefsķša meš korti sem sżndi sjįlfvirkt įkvaršašar stašsetningar skjįlfta ķ Ölfusi og var žaš uppfęrt į 30 mķnśtna fresti. Um 700 manns skošušu sķšur tengdar Ölfushrinunni dagana 13.-20. nóvember. Ķ ljósi žessa žykir rétt aš halda įfram aš birta nišurstöšur sjįlfvirku śrvinnslunnar meš svipušum hętti. Til aš byrja meš er žó ašeins birt kort yfir Hengilssvęšiš (žar meš tališ Ölfus) og sżndar stašsetningar skjįlfta sem žar hafa oršiš sķšastlišnar 48 klukkustundir. Myndin er nś uppfęrš į 10 mķnśtna fresti. Slóšin er http://www.vedur.is/ja.

STAŠSETNINGAR OG BROTLAUSNIR STĘRSTU SKJĮLFTANNA Ķ HRINUNNI

Žegar žetta er ritaš hafa stašsetningar um 1100 skjįlfta ķ hrinunni veriš yfirfarnar. Flestir skjįlftanna uršu į 6-8 km dżpi. Žeir skjįlftar sem bśiš er aš yfirfara og eru stašsettir meš innan viš $\pm 1$ km óvissu ķ lįréttar stefnur og innan viš $\pm 2$ km óvissu ķ dżpi eru sżndir į mynd 6. Dreifing žessara skjįlfta er svipuš og fram kemur ķ sjįlfvirku stašsetningunum (mynd 4). Skjįlftar stęrri en 3.5 į Richterkvarša eru tįknašir meš raušum hringjum.

Į mynd 6 eru einnig sżndar brotlausnir 11 stęrstu skjįlftanna.

  
Mynd 6. Brotlausnir stęrstu skjįlftanna 13.-15. nóvember 1998. Gulleitir hringir eru skjįlftar sem stašsettir hafa veriš meš innan viš $\pm 1$ km lįréttri óvissu og minna en $\pm 2$ km óvissu ķ dżpi. Skjįlftar stęrri en 3.5 į Richterkvarša eru tįknašir meš raušum hringjum. Brotlausnirnar eru sżndar meš jafnflatarvörpun (e. equal-area projection) į nešri hįlfkślu. Brotlausnirnar benda til snišgengishreyfinga į N-S eša A-V sprungum. Einnig eru sżndar stašsetningar nokkur hundruš skjįlfta śr jśnķhrinunni į Hellisheiši (ljósir hringir) og brotlausn stęrsta skjįlftans 4. jśnķ (stęrš 5.1). Virk misgengi sem kortlögš hafa veriš meš nįkvęmum stašsetningum smįskjįlfta (mynd 3) eru sżnd sem blį strik. Borholur eru merktar meš svörtum ferningum.
Brotlausnir stęrstu skjįlftanna

Meš brotlausn er įtt viš įkvöršun į legu brotflatar sem hreyfing veršur į ķ jaršskjįlfta og stefnu fęrslunnar į fletinum. Brotlausnin gefur einnig vissar upplżsingar um žaš spennusviš sem veldur skjįlftanum. Auk fyrstu hreyfistefnu P bylgna gefa sveifluvķddir P og S bylgna upplżsingar um brotahreyfinguna ķ skjįlftaupptökunum og eru žęr notašar til aš skorša brotlausnirnar frekar (Slunga 1981,Siguršur Th. Rögnvaldsson og R. Slunga 1993). Viš śtreikning brotlausnanna er leitaš kerfisbundiš aš žeirri samsetningu striks, halla og fęrslustefnu misgengisins sem best fellur aš męldum gildum į sveifluvķdd P og S bylgna og stefnu fyrsta śtslags P bylgna. Fyrir hvern skjįlfta eru athugašar yfir 40000 lausnir og reiknaš hversu vel žęr falla aš męldri sveifluvķdd og fyrstu hreyfistefnu skjįlftans į hverri stöš. Besta lausnin er sś sem gefur minnstan mun reiknašra og męldra gilda. Fyrir stóru skjįlftana į mynd 6 eru brotlausnirnar vel skoršašar, ž.e. višunandi lausnir eru tiltölulega fįar fyrir hvern skjįlfta og allar svipašar bestu lausninni. Ķ flestum tilfellum gefa innan viš 1% af žeim 40000 lausnum sem prófašar eru višunandi nįlgun viš męld gildi. Af samhverfuįstęšum er ekki hęgt aš greina milli misgengisflatarins og flatar sem er hornréttur į fęrslustefnuna ķ misgengisfletinum. Brotlausn jaršskjįlfta er žvķ aldrei einręš (e. unique). Brotlausn skjįlfta sem veršur viš hęgri handar snišgengishreyfingu į N-S fleti er t.d. nįkvęmlega eins og hefši skjįlftinn oršiš viš vinstri handar snišgengshreyfingu į A-V fleti. Žvķ žarf aš nota ašrar ašferšir til aš greina milli misgengisflatarins og aukaflatarins (e. auxiliary plane).

Stęrsti skjįlftinn ķ hrinunni var 5.0 į Richterkvarša aš stęrš og voru upptökin skammt vestan viš Hjallahverfi ķ Ölfusi, į 63.954tex2html_wrap_inline$^$N og 21.346tex2html_wrap_inline$^$V og 5.3 km dżpi. Įętluš óvissa er um 450 m ķ N-S stefnu, 250 m ķ A-V og 500 m ķ dżpi. Skjįlftinn hefur ašeins veriš stašsettur meš hefšbundnum ašferšum, en athugun į aukafösum skjįlftans, ž.e. bylgjum sem endurkastast hafa af yfirborši į leiš sinni aš skjįlftamęli, kemur heim og saman viš žessar nišurstöšur. Brotlausn skjįlftans sżnir hęgri handar snišgengi į sprungu meš stefnu 359$^{\circ }$ og halla 71$^{\circ }$ til austurs eša vinstra snišgengi į sprungu meš strik 266$^{\circ }$ og halla 81$^{\circ }$til noršurs. Enda žótt skjįlftarnir sem fylgdu ķ kjölfar stóra skjįlftans raši sér į aust-vestlęga lķnu (mynd 4) benda innbyršis stašsetningar smįskjįlfta sem uršu sķšasta sólarhringinn fyrir meginskjįlftann til hreyfinga į N-S sprungum (mynd 3). Noršlęgar sprungur sjįst einnig į yfirborši ķ grennd viš upptökin. Žvķ tślkum viš brotlausnina sem vķsbendingu um hęgra snišgengi į N-S sprungu, fremur en vinstra snišgengi į A-V fleti. Įętlaš žvermįl brotflatarins er um 1060 m og heildarfęrslan 17 cm. Ķ töflu 1 eru teknar saman brotlausnir stęrstu skjįlftanna. Einnig er gefiš gróft mat į stęrš brotflatar, spennufalli og fęrslu ķ upptökum, reiknaš śt frį horntķšni og mati į skjįlftavęgi (e. seismic moment) hvers atburšar.

 
Tafla 1. Dagsetningar, stašsetningar, stęršir og brotlausnir stęrstu skjįlftanna ķ hrinunni. $\phi $ er strik misgengisins, $\delta $ halli og $\lambda $ fęrslustefna (e. rake), a er žvermįl misgengisflatarins, $\Delta \sigma $ spennulękkunin viš skjįlftann og u mesta fęrslan sem veršur į brotfletinum viš skjįlftann.
Dagsetn. Breidd (N) Lengd (V) Stęrš $\phi $ $\delta $ $\lambda $ a [m] $\Delta \sigma $ [MPa] u [mm]
13111998 63.954 21.346 5.0 359 71 -170 1060 10 171
13111998 63.951 21.349 3.9 163 83 -159 232 32 117
13111998 63.963 21.338 4.3 9 65 -164 862 3 33
13111998 63.944 21.390 3.7 6 58 -153 726 1 7
13111998 63.944 21.408 4.2 359 71 -170 726 3 43
14111998 63.943 21.394 3.8 352 82 -165 726 1 11
14111998 63.944 21.385 4.1 356 55 -167 726 2 31
14111998 63.958 21.237 4.7 356 65 -164 474 18 166
14111998 63.948 21.343 3.8 352 79 -168 690 1 11
15111998 63.952 21.290 3.7 184 65 -165 690 1 10
15111998 63.953 21.327 3.7 183 68 -162 726 1 7
 

Nęststęrsti skjįlftinn, sem var 4.7 į Rictherkvarša, įtti upptök nęrri Žurį į 63.958$^{\circ }$N og 21.237$^{\circ }$V og um 3 km dżpi. Óvissan er um 450 m ķ N-S, 300 m ķ A-V og 1700 m ķ dżpi. Mikil óvissa ķ mati į dżpi upptakanna stafar af žvķ aš skjįlftamęlirinn į Bjarnastöšum var óvirkur žegar skjįlftinn varš. Athuganir į aukafösum skjįlftans eru ķ samręmi viš žaš aš skjįlftinn sé grynnri en stęrsti skjįlftinn og lķklega grynnri en 4 km. Brotlausn sżnir hęgra snišgengi į sprungu meš stefnu 356$^{\circ }$og halla 65$^{\circ }$ til austurs eša vinstra snišgengi į sprungu meš strik 259$^{\circ }$ og halla 76$^{\circ }$ til noršurs. Sprungustefnur į yfirborši og dreifing eftirskjįlfta (myndir 4d og 4e) styšja žį tślkun aš brotflöturinn hafi noršlęga stefnu fremur en austlęga. Žvermįl brotflatarins er um 470 m og fęrslan į honum tępir 17 cm (tafla 1).

Hinir stóru skjįlftarnir ķ hrinunni hafa svipašar brotlausnir og žeir tveir stęrstu (mynd 6). Dreifing skjįlftanna og brotlausnir einar sér gętu bent til vinstri handar snišgengishreyfinga į A-V misgengi, samsķša plötuskilunum ķ Ölfusi. Sprungustefnur į yfirborši og afstęšar stašsetningar smįskjįlfta į svęšinu (Siguršur Th. Rögnvaldsson o.fl. 1998 og myndir 3 og 6) benda žó fremur til aš skjįlftarnir hafi oršiš į mörgum N-S sprungum. Stęrsti skjįlftinn ķ jśnķhrinunni 1998 į Hellisheiši varš einnig viš hęgri handar snišgengishreyfingu į N-S sprungu (mynd 6). Žetta eru samskonar brotahreyfingar og tališ er aš oršiš hafi ķ stórum Sušurlandsskjįlftum Einarsson/Eiriksson:1982.

ĮHRIF JARŠSKJĮLFTANNA Į HEITAVATNSHOLUR

Stóri skjįlftinn sem varš eftir hįdegi laugardaginn 14. nóvember (stęrš 4.7) įtti upptök sķn austur af vinnslusvęši Hitaveitu Žorlįkshafnar į Bakka. Undir kvöld brį svo viš aš Hjallakróksholan hętti aš blįsa mešan Bakkaholan lękkaši um örfįar grįšur ķ blįsturshita. Fjarlęgšin milli holnanna er ašeins um 200 m og er stašsetning žeirra sżnd sem einn ferningur į mynd 6. Svipašar breytingar įttu sér staš eftir stóra skjįlftann ķ jśnķ 1998 į Hellisheiši. Breytingarnar voru žį ķ öfuga įtt, ž.e. uršu til žess aš blįsturshiti beggja holna hękkaši.

Į žessari stundu er tališ langlķklegast aš sveiflurnar sem verša ķ blįsturshitanum megi rekja beint til spennubreytinga ķ jaršskorpunni. Žannig varš sumarskjįlftinn į Hellisheiši til žess aš įtak į bergiš viš Bakka jókst, įtaksbreytingin kreisti holrżmiš ķ berginu lķtillega saman og žar meš hękkaši žrżstingur ķ jaršhitakerfinu. Viš žaš hękkaši sušuborš ķ holunum tveimur og žar meš blįsturshitinn. Skošun vinnslueftirlitsgagna sżnir aš žessi žrżstibreyting gekk til baka į 2-3 vikum.

Skjįlftinn 14. nóvember verkaši į hinn veginn, ž.e. bergįtakiš lękkaši og žar meš jókst holrżmiš ķ berginu lķtillega. Žaš śtheimtir vatn og žvķ lękkaši žrżstingur jaršhitakerfisins. Blįsturshiti Bakkaholunnar lękkaši en Hjallakróksholan dó. Eftir vettvangsskošun starfsmanna Orkustofnunar į sunnudeginum 15. nóvember, var tališ aš įhrif žessa gengju til baka į 2-3 vikum, lķkt og ķ skjįlftanum ķ sumar. Gekk žaš eftir og er svęšiš óšum aš fęrast til fyrra horfs žegar žetta er ritaš ķ byrjun desember 1998.

Rétt er aš geta um tvö önnur dęmi frį žessu įri um aš heitavatnsholur breyttu sér ķ kjölfar stórra jaršskjįlfta ķ Hengli og Ölfusi. Žannig sįu fiskeldismenn į Žóroddsstöšum ķ Ölfusi 3 m vatnsboršshękkun ķ vinnsluholu eftir skjįlftann 14. nóvember. Eins höfšu fiskeldismenn į Klausturhólum ķ Grķmsnesi samband og vottfestu breytingar į 3 holum sem gętu tengst jśnķ- og nóvemberskjįlftunum. Breytingarnar benda til spennuhękkunar, lķkt og į Žóroddsstöšum og į Bakka ķ jśnķ. Sagt hefur veriš frį žessum breytingum ķ greinargerš Sverrir/Grimur:1998, ķ Ossa, innanhśssblaši Orkustofnunar, ķ nóvember og desember 1998 (http://www.os.is/ossi/index.html) og vonandi tekst einnig aš gera sęmilega grein fyrir žeim ķ skżrslu fyrir įramótin 1998/1999.

Taka ber fram aš žrżstibreyting ķ holunum viš Bakka kom ekki fram fyrr en 2-3 klst eftir aš skjįlftarnir uršu. Eins viršist af breytingum ķ holum aš dęma, aš stórir skjįlftar į Hengilssvęši létti spennum sušvestan viš sig en hękki spennu sušaustan viš sig. Žrżstingsbreytingar žessar eru ķ grófum drįttum ķ samręmi viš žaš aš skjįlftarnir sem žeim valda verši viš hęgri snišgengishreyfingar į N-S sprungum (mynd 6). Ljóst er aš almannahagsmunir felast ķ žvķ aš hitaveitur į Sušurlandi eigi višbragšsįętlun gagnvart fallandi žrżstingi ķ jaršhitasvęšum eftir skjįlfta. Einkum er hér hugsaš til staša žar sem heitt vatn sjįlfrennur eša ,,kaldar'' holur (110-130$^{\circ }$C) eru ķ blęstri.

LANDMĘLINGAR Ķ KJÖLFAR JARŠSKJĮLFTAHRINUNNAR

Vegna skjįlftahrinunnar nęrri Litla-Skaršsmżrarfjalli į Hellisheiši ķ jśnķ 1998, var haldinn fundur ķ lok september meš žeim ašilum sem stunda landmęlingar og ašrar rannsóknir į Hengilssvęšinu. Fulltrśar frį Hitaveitu Reykjavķkur, Landsvirkjun, Norręnu eldfjallastöšinni, Orkustofnun, Raunvķsindastofnun Hįskólans, Vešurstofu Ķslands og Verkfręšistofu Sušurlands komu saman og įkvešiš var aš hefja samvinnu um landmęlingar į Hengilssvęši og Ölfusi. Landmęlingar meš Global Positioning System (GPS) tękni voru geršar į Hengilssvęšinu af Orkustofnun ķ jśnķ og jślķ, į mešan į jaršskjįlftahrinunni stóš Thorbergsson/Vigfusson:1998. Įkvešiš var aš męla į nokkrum af žessum stöšvum ķ vetur, auk stöšva nęrri Hveragerši og Žorlįkshöfn, til aš fylgjast meš įframhaldandi jaršhniki ķ kjölfar skjįlftahrinunnar ķ jśnķ og landrisi viš Ölkelduhįls. Pįll Bjarnason (Verkfręšistofu Sušurlands) og Theodór Theodórsson (Landsvirkjun) tóku aš sér aš framkvęma męlingarnar og var fyrsta męlingalotan ķ lok október. Nokkrar žessara stöšva eru nįlęgt upptakasvęši stęrstu skjįlftanna ķ hrinunni ķ nóvember. Męlingar voru žvķ endurteknar 28.-30. nóvember af Verkfręšistofu Sušurlands og Landsvirkjun og auk žess męlt į fleiri stöšum į svęšinu af Raunvķsindastofnun Hįskólans og Norręnu eldfjallastöšinni 19.-30. nóvember (mynd 7).
  
Mynd 7. Stašsetningar GPS stöšva žar sem męlt var ķ lok nóvember 1998 (svartir ferningar). SIL stöšvar eru sżndar meš svörtum žrķhyrningum og stašsetningar stęrstu skjįlftanna ķ hrinunni meš fylltum hringjum.
Stašsetning GPS stöšva

Žessar męlingar eru mikilvęgar til aš įkvarša fęrslur į yfirborši jaršar sem uršu vegna skjįlftahrinunnar ķ nóvember. Męlingarnar munu verša grunnur aš žéttu landmęlinganeti til aukins eftirlits meš hreyfingum į svęšinu ķ framtķšinni. Auk žess hefur fengist styrkur frį Hitaveitu Reykjavķkur til aš kaupa tvö GPS landmęlingatęki, sem verša sett upp til samfelldra męlinga į Hengilssvęšinu ķ vetur.

NIŠURSTÖŠUR

Helstu nišurstöšur žessarar samantektar eru:
$\bullet$
Skilin milli Evrasķu- og Amerķkuflekanna liggja um Ölfus og žar eru jaršskjįlftar tķšir. Heimildir eru um tjón af völdum skjįlfta ķ Hjallahverfi fyrr į öldum.
$\bullet$
Dagana 13.-15. nóvember 1998 męldust žśsundir skjįlfta į plötuskilunum į 2-3 km breišu svęši frį Geitafelli og austur fyrir Hjallahverfi ķ Ölfusi. Stęrstu skjįlftarnir voru um 2 km vestur af Hjallahverfi af stęršinni 5.0 og um 1 km austur af Žurį, 4.7 į Richterkvarša. Žeir ollu nokkru tjóni ķ nįgrenni upptakanna.
$\bullet$
Brotlausnir stęrstu skjįlftanna ķ hrinunni, dreifing smįskjįlfta og stefna eldri sprungna į yfirborši benda til aš skjįlftarnir hafi oršiš viš hęgri handar snišgengishreyfingar į mörgum noršlęgum sprungum. Žetta eru samskonar hreyfingar og tališ er aš hafi veriš ķ stórum Sušurlandsskjįlftum.
$\bullet$
Skjįlftarnir ollu tķmabundinni žrżstingslękkun ķ heitavatnsholum ķ Ölfusi. Mikilvęgt er aš hitaveitur į Sušurlandi eigi višbragšsįętlun gagnvart fallandi žrżstingi ķ jaršhitasvęšum af völdum jaršskjįlfta. Žetta į einkum viš um staši žar sem heitt vatn sjįlfrennur eša tiltölulega kaldar holur (110-130$^{\circ }$C) eru ķ blęstri.
$\bullet$
GPS landmęlingar voru framkvęmdar ķ kjölfar skjįlftahrinunnar og munu žęr męlingar verša grunnur aš eftirlitsneti į svęšinu. Sett verša upp tvö GPS tęki til samfelldra męlinga į jaršskorpuhreyfingum į Hengilssvęšinu meš styrk frį Hitaveitu Reykjavķkur.

Óvenju mikil jaršskjįlftavirkni į Hengilssvęši sķšan 1994 hefur gjarna veriš borin saman viš virknina žar į įrunum 1953 til 1955. Žvķ virknitķmabili lauk meš skjįlfta af stęršinni 5.5 į Richterkvarša. Varlega įętlaš svarar heildar orkuśtlausn nóvemberhrinunnar til eins skjįlfta af stęršinni 5.5. Eftir skjįlftana ķ jśnķ og nóvember 1998 er sś hryšja sem nś stendur yfir žvķ oršin miklu stęrri en hrinan sem endaši 1955.

Žó ašeins hafi skolfiš į 2-3 km breišu svęši ķ nóvember 1998 žį er hugsanlegt aš sumar sprungnanna sem hreyfšust séu mun lengri, jafnvel 15-20 km. Ķ ljósi žess aš skjįlftar af stęršinni 5.5-6 hafa įtt sér staš į svęšinu og atburširnir ķ žessari hrinu viršast vera į N-S lęgum sprungum er lķklegt aš spenna sé enn bundin į nyršri hluta žessara sprungna. Žar gętu žvķ oršiš skjįlftar allt aš 5.5 aš stęrš.

Fljótlega eftir aš nóvemberhrinan hófst var gefin śt višvörun um aš lķkur vęru į skjįlfta allt aš 5.5 aš stęrš. Auk sögulegra gagna um skjįlfta į Hellisheiši og ķ Ölfusi var višvörunin byggš į hugmyndum um aš samfellt misgengi lęgi frį Litla-Skaršsmżrarfjalli sušur um Hellisheiši. Noršurhluti žess hreyfšist ķ jśnķhrinunni, en hugsanlegt var tališ aš hį skerspenna vęri enn į sušurhlutanum. Breytingar į skjįlftavirkninni laugardaginn 14. nóvember (mynd 4) bentu til aš stęrri skjįlfti gęti allt eins oršiš į Nśpamisgenginu. Žrišjudaginn 17. nóvember var Almannavörnum send tilkynning um aš lķkur į stórum jaršskjįlfta hefšu minnkaš žar sem verulega hafši dregiš śr skjįlftavirkninni.

Meš hrinunni nś ķ nóvember viršist hafa oršiš breyting į skjįlftavirkni į Hengilssvęšinu. Hvaš žaš tįknar er erfitt aš segja til um. Ekki er śtilokaš aš nś sé lokiš žvķ virknitķmabili sem hófst ķ įgśst 1994. Ķ öšru lagi er hugsanlegt aš skjįlftar eigi enn eftir aš verša į N-S sprungum į Hellisheiši, t.d. ķ Nśpafjalli. Ķ žrišja lagi gęti virkni veriš aš aukast į plötuskilunum į Sušvesturlandi, ž.e. į Sušurlandsskjįlftabeltinu og śt į Reykjanes. Fylgst veršur nįiš meš žessari žróun ķ framtķšinni.

ENGLISH SUMMARY

On November 13, 1998, at 10:38 am (GMT), a M=5.0 earthquake occurred west of Hjalli in Ölfus. The second largest event was a M=4.7 on November 14, at 14:24 (GMT), close to Žurį in Ölfus. Aftershock activitiy continued for a few days, but by November 16 the seismicity had decreased considerably.

The Hengill and Ölfus areas are at a triple junction in SW Iceland, where the South Iceland seismic zone meets the western rift zone and the Reykjanes peninsula oblique rift zone (Figure 1). It is therefore a zone of intense crustal deformation due to earthquake and volcanic activity associated with the plate boundary spreading. The orientation of the Hengill fissure swarm is NNE-SSW, but many mapped faults have N-S orientations (Figure 1). Several large (m>6) damaging earthquakes have occurred in the Hengill-Ölfus area, particularly in the earthquake swarms of 1706 and 1896. Since 1994 there has been increased seismic activity in the Hengill area (Rögnvaldsson et al. 1998). The seismic activity has been linked to uplift near Ölkelduhįls (Sigmundsson et al. 1997). In this period there have been several earthquake swarms with thousands of earthquakes recorded over a period of days to a month. The largest swarm to this date, since 1994, started on June 3, 1998, on Hellisheiši near Ölkelduhįls, and culminated with a flurry of aftershocks following a M=5.1 earthquake on June 4, at 21:37 (GMT), close to Litla-Skaršsmżrarfjall (64.0299$^{\circ }$N, 21.2880$^{\circ }$W) at about 4.6 km depth.

On October 27, 1998, Stuart Crampin at the Universtiy of Edinburgh, UK, sent a message to the Department of Geophysics, Icelandic Meteorological Office (IMO), that his observations of shear-wave splitting (SWS) at seismic stations Bjarnastašir (BJA) and Krķsuvķk (KRI) indicated stress build-up, which he predicted would be released in a M=5-6 earthquake or an eruption within 3 months. The location of the event was uncertain since he had only studied SWS at these two stations, but he concluded that if the event occurred in the vicinity of the two stations it would be smaller than if the measured increase in SWS indicated stress build-up further away from BJA and KRI. A meeting of the science council of the Icelandic Civil Defence was held where the warning was discussed, but the conclusion of the council was that no special actions were required. However, the IMO increased their monitoring efforts in the area.

The Icelandic Meteorological Office runs an array of 35 digital seismometers in Iceland, the SIL network (Stefansson et al. 1993). The network uses automatic detection and location algorithms to monitor seismicity in Iceland.

A M=5.0 earthquake occurred on November 13, 1998, at 10:38 am (GMT) at 63.954$^{\circ }$N and 21.346$^{\circ }$W, about 2 km west of the seismic station at Bjarnastašir. The uncertainty in its location is 450 m N-S and 250 m E-W. The hypocenter depth was determined at 5.3$\pm$ 0.5 km depth. The second largest earthquake of the sequence was an M=4.7 event at 14:24 (GMT) on November 14, located at 63.958$^{\circ }$N, 21.237$^{\circ }$W, about 1 km SE of Žurį. The uncertainty in the location of this event is 450 m N-S and 300 m E-W. The hypocenter depth was about 3$\pm$1.7 km. The large uncertainty in depth is caused by lack of data from the seismic station at Bjarnastašir, which was malfunctioning at the time.

Figure 4 shows the automatic locations of earthquakes in the swarm, determined by the SIL system. Each frame shows a 12 hours long period, starting on Friday, November 13 at midnight (Figure 4a), until midnight Monday, November 16 (Figure 4f). The time since the earthquake occurred within the period, is shown by the color of the dots (red is most recent, blue is oldest). The largest events are shown with green dots. On November 18 the earthquake activity was back to a similar rate as before the swarm (see Figure 2). Figure 5 shows the size of the earthquakes as a function of time. All the largest (M$\ge$4) events occurred in the first 30 hours of the swarm. The zone activated in the November earthquake sequence was about 14 km long (E-W) and 2-3 km wide (N-S). The focal mechanisms of the 11 largest earthquakes in the November swarm are shown in Figure 6. Relative locations of earthquakes that occurred less than 30 hours before the main shock, indicate that these events occurred on N-S oriented faults (Figure 3). Mapped surface faults in the area are mostly oriented N-S. It is therefore concluded that the largest earthquakes in the November swarm ruptured N-S oriented faults, rather than an E-W structure. Focal mechanism of the M=5.1, June 4 earthquake on Hellisheiši and the aftershock zone of that event (shown on Figure 6) indicate rupture on a N-S oriented fault. This is the same style of faulting as is associated with large (M>6) historical earthquakes in the South Iceland seismic zone.

Coseismic stress changes due to the M=4.7 earthquake on November 14, 1998, disrupted flow in several geothermal drill holes in Ölfus and Grķmsnes, particularly at Bakki in Ölfus, decreasing or disrupting their productivity. These effects seem to disappear again after a few weeks.

Geodetic surveying using Global Positioning System (GPS) was conducted in the area during November 19-30, 1998, to measure coseismic deformation (Figure 7). This network will be used to monitor the crustal deformation of the area in the future. Two GPS receivers for continuous monitoring of the Hengill area have been funded by the Reykjavķk Municipal District Heating Service.

Heimildir

Freysteinn Sigmundsson, Pįll Einarsson, Siguršur Th. Rögnvaldsson, G. Foulger, K. Hodkinson og Gunnar Žorbergsson 1997. 1994-1995 seismicity and deformation at the Hengill triple junction, Iceland: triggering of earthquakes by an inflating magma chamber in a zone of horizontal shear stress. J. Geophys. Res. 102, 15151-15161.
Gunnar Žorbergsson og Gušmundur H. Vigfśsson 1998. >Nesjavallaveita. Fallmęlingar og GPS-męlingar į Hengilssvęši 1998. Skżrsla Orkustofnunar OS-98060. Orkustofnun, Reykjavík.
Kristjįn Įgśstsson 1998. Jaršskjįlftahrina į Hellisheiši og ķ Hengli ķ maķ-jślķ 1998. Greinargerš Vešurstofu Ķslands VĶ-G98040-JA06. Vešurstofa Ķslands, Reykjavík.
Kristjįn Sęmundsson 1995. Hengill, jaršfręšikort (berggrunnur) 1:50000. Orkustofnun, Hitaveita Reykjavķkur og Landmęlingar Ķslands, Reykjavķk.
Pįll Einarsson og Jón Eiríksson 1982. Earthquake fractures in the districts Land and Rangárvellir in the South Iceland seismic zone. Jökull 32, 113-120.
Pįll Halldórsson 1996. Skjįlftasaga Ķslands. Handrit.
Ragnar Stefįnsson, Reynir Böšvarsson, R. Slunga, Pįll Einarsson, Steinunn S. Jakobsdóttir, H. Bungum, S. Gregersen, J. Havskov, J. Hjelme og H. Korhonen 1993. Earthquake prediction research in the South Iceland seismic zone and the SIL project. Bull. Seism. Soc. Am. 83, 696-716.
Reynir Böšvarsson, Siguršur Th. Rögnvaldsson, Steinunn S. Jakobsdóttir, R. Slunga og Ragnar Stefįnsson 1996. The SIL data acquisition and monitoring system. Seism. Res. Lett. 67, 35-46.
Siguršur Th. Rögnvaldsson, Kristjįn Įgśstsson, Bergur H. Bergsson og Grķmur Björnsson 1998. Jaršskjįlftamęlanet ķ nįgrenni Reykjavķkur - lżsing į męlaneti og fyrstu nišurstöšur. Rit Vešurstofu Ķslands VĶ-R98001-JA01. Vešurstofa Ķslands, Reykjavķk.
Siguršur Th. Rögnvaldsson og R. Slunga 1993. Routine fault plane solutions for local and regional networks: a test with synthetic data. Bull. Seism. Soc. Am. 11, 1247-1250.
Slunga, R. 1981. Earthquake source mechanism determination by use of body-wave amplitudes - an application to Swedish earthquakes. Bull. Seism. Soc. Am. 71, 25-35.
Slunga, R., Siguršur Th. Rögnvaldsson og Reynir Böšvarsson 1995. Absolute and relative location of similar events with application to microearthquakes in southern Iceland. Geophys. J. Int. 123, 409-419.
Sverrir Žórhallsson og Grķmur Björnsson 1998. Įhrif jaršskjįlftahrinu į borholur Hitaveitu Žorlįkshafnar og tillögur til śrbóta. Greinargerš Orkustofnunar SŽ/GrB-98/01. Orkustofnun, Reykjavík.

About this document ...

Skjįlftahrina ķ Ölfusi ķ nóvember 1998

This document was generated using the LaTeX2HTML translator Version 98.1p1 release (March 2nd, 1998)

Copyright © 1993, 1994, 1995, 1996, 1997, Nikos Drakos, Computer Based Learning Unit, University of Leeds.

The command line arguments were:
latex2html -split 0 nov.

The translation was initiated by Siguršur Th. Rögnvaldsson on 1998-12-15


Footnotes

... Grķmur Björnsson*
Orkustofnun

next up previous
Siguršur Th. Rögnvaldsson
1998-12-15