Vešurstofa Ķslands
Jaršešlissviš

Um skjįlftavirkni og lķkur į eldgosi ķ Eyjafjallajökli

Ragnar Stefįnsson og Gunnar B. Gušmundsson

Frį žvķ 1991 hefur śtlausn ķ jaršskjįlftum veriš eins og segir ķ annarri grein hér į sķšunni, Streinśtlausn ķ Eyjafjallajökulsskjįlftum. Žótt žessir skjįlftar séu allir undir Eyjafjallajökli eru žeir žó į mismunandi stöšum og į mismunandi dżpi.

Frį žvķ skömmu fyrir įrslok 1998 og žar til 1. jślķ ķ sumar voru skjįlftar nęr eingöngu ķ stefnu NNA af toppgķgnum, nįlęgt og undir Steinsholti og Steinsholtsjökli. Frį 1. jślķ 1999 fram undir mišjan september dreifšust skjįlftar vķša undir jöklinum, bęši til sušurs og noršurs eins. Frį mišjum september og fram undir mišjan október var mjög lķtiš um skjįlfta į svęšinu. Frį mišjum október og fram til loka nóvember eru [upptök skjįlftanna] nęr eingöngu SSA af toppgķgnum og upptök flestra žeirra į litlu dżpi. Ķ lok nóvember hęttu žessir skjįlftar til sušurs og ķ byrjun desember hófst aš nżju minnihįttar skjįlftahrina undir Steinsholti. Žetta bendir til aš žaš sé žrżstisamband milli skjįlftanna, žannig aš žeir verši vegna vaxandi vökvažrżstings ķ gosrįsinni, sem leišir til innskota eša hniks į įkvešnum stöšum, sem léttir į žrżstingnum ķ. Žrżstingurinn byggist svo upp aftur og nęsta innskot eša hnik veršur hugsanlega į öšrum staš.

Beitt var ašferš afstęšra stašsetninga margra skjįlfta til aš fį meiri nįkvęmni ķ stašsetningu skjįlftanna sem leitušu til sušurs, og brotaplön skjįlftanna fundin. Ķ ljós kemur aš brotfletir einstakra skjįlfta liggja grunnt og į lķtiš hallandi plani. Skjįlftarnir eru oft svokallašir samgengisskjįlftar og mį skżra orsök žeirra žannig aš vaxandi žrżstingur frį gosrįsinni žrżsti į fjallshlķšina til sušurs, en innskot nįlęgt gosrįsinni žrżsta berginu ķ sundur og aušvelda žannig fęrsluna. Hér meš er sżnt dęmi um hvernig nokkrir žessara skjįlfta geta rašaš sér į hallandi plön. Skjįlftarnir sem uršu undir Steinsholtinu ķ byrjun desember voru hins vegar į 5-7 km dżpi og sżndu glišnun į mikiš hallandi plani. Orsök glišnunarinnar er lķklega lóšréttur gangur vegna vökvainnskots til noršausturs śr gosrįsinni.

Žegar horft er til skjįlftanna sem hafa veriš į žessu įri eša frį žvķ ķ lok sķšasta įrs mį greina eftirfarandi einkenni:

1) Lķtiš er um skjįlfta undir sjįlfum toppgķgnum eša undir svęši sem er u.ž.b. 3-4 kķlómetrar ķ žvermįl į hįtindi fjallsins.

2) Skjįlftarnir til noršurs eru dżpstir nęst toppi jökulsins og grynnka til noršurs.

Žaš sem hér hefur veriš sagt er tślkaš į eftirfarandi hįtt:

Gosrįsin undir Eyjafjallajökli nęr sennilega nišur į 15-20 km dżpi. Efniš ķ henni er porurķkt og mjög sprungiš. Kvika getur streymt inn ķ gosrįsina og veldur vökvažrżstingi upp eftir henni. Nś er vökvažrżstingur oršinn tiltölulega mikill į 3-5 km dżpi og farinn aš valda ženslu ķ berglögum nįlęgt yfirboršinu, eins og kemur fram ķ grunnum skjįlftum og hniki fjallshlķšarinnar til sušurs.

Sś spurning vaknar hvort lķkur séu į aš eldgos geti byrjaš til sušurs. Žaš er lķklegast aš ef eldgos byrjar žarna verši žaš nįlęgt toppgķgnum. Sś samgengisfęrsla sem er til sušurs er ekki lķkleg til aš skapa ašstęšur fyrir kvikustreymi žangaš.

Śt frį žekkingu į einu gosi ķ Eyjafjallajökli 1821-1823 mį draga žį įlyktun aš gos ķ Eyjafjallajökli séu tiltölulega hęg meš lķtilli efnisframleišslu. Žetta bendir til aš ekki sé kvikuhólf žarna undir og gosiš hafi veriš rólegt śtstreymi af gosgufum blöndušum ösku.

Žótt skjįlftavirkni og landmęlingar bendi til aš gos nś yrši meš svipušum hętti og žį, er ekki hęgt aš śtiloka aš meiri hamfarir verši. Skjįlftarnir undanfarin įr hafa ekki veriš žaš miklir aš žeir bendi til mikils žrżstings. Ašdragandi sprengigoss ķ Eyjafjallajökli mundi fela ķ sér miklu meiri skjįlfta en viš höfum séš žarna nśna.

Ragnar Stefįnsson og Gunnar B. Gušmundsson


kristinj@vedur.is